بسمه تعالی

بررسی اثرات دوری از مادر(شاغل و خانه دار) بر کودکان 5تا 7 سال در مهدکودک

مجری طرح: سرکار خانم دکتر فردوسی[1]

زمان جرای طرح :  86- 85

کارفرما: مرکز امور زنان و خانواده – معاونت آموزش و پژوهش

بیان مسئله :

    اهمیت و نقش اساسی خانواده در رشد کودک و ابعاد گوناگون آن همیشه مورد تأکید صاحب نظران و دانشمندان علوم روانشناختی و تربیتی بوده است و همه آنها نیز بر نقش حساس و سرنوشت ساز مادر در دوران اولیه رشد اذعان دارند. بدیهی است آنچه کودک در سنین ابتدایی رشد تجربه می کند تأثیر مهم و سرنوشت سازی در شکل گیری شخصیتش در بزرگسالی و زندگی آتی دارد.

از سوی دیگر شرایط جدید  اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ،  تغییر و تنوع در نقش های زن و مرد و بالاخص زنان موجب گردیده که بسیاری از آنها نتوانند مثل گذشته بصورت تمام وقت در کنار فرزندان خود حضور یابند . هرچند باید بین حضور فیزیکی و غیرفیزیکی و یا کمی و کیفی والدین و بالاخص مادر تمایز و تفکیک قائل شد. لکن هرگونه اعلام نظر قطعی منوط به انجام تحقیقات در ابعاد مختلف این موضوع است.

از طرفی گسترش روزافزون مهد کودک ها که به دلیل اشتغال مادران در خارج از خانه جایگزین نقش آنها شده و اثرات متفاوتی را در شکل گیری شخصیت کودک برجای می گذارد از اهمیت ویژه ای برخوردار شده است که باید آثار و تبعات آن نیز مورد بررسی قرار گیرد..

با بررسی پیشینه این تحقیق در مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی ایران، مشخص گردید  که تحقیقات در این حوزه هدفی مشخص، کلی و روشن را دنبال نکرده و بیشتر بر اساس الگوگیری از پژوهشهای انجام شده در سایر کشورها بوده است.

بنابراین با توجه به پژوهشها و زمینه های فوق و بدلیل آنکه تحقیق جامعی در خصوص اثرات گوناگون دوری مادر از کودک در ایران صورت نگرفته است، لازم است با یک نگاه کلی و همه جانبه به تمامی ابعاد و اثرات موضوع پرداخته شود. لذا در تحقیق حاضر سعی نمودیم تا  اثرات دوری از مادر (شاغل و خانه دار) را بر روی کودکان 5 تا 7 سال در مهدکودک مورد دقت و بررسی قرار دهیم .

بدیهی است نتایج حاصل از این تحقیق می تواند مسئولین و دست اندر کاران مراکز آموزشی و تربیتی رسمی و غیر رسمی را که با مسائل کودکان و والدین درگیرند در برنامه ریزی های پیشگیرانه و مداخله گرانه مناسب علمی، بالینی، و اجرایی در کوتاه، میان و بلند مدت یاری رساند. ضمن آنکه نتایج این تحقیق نیز چشم اندازی روشن در اختیار خانواده ها و بالاخص زنان شاغل و غیر شاغل جامعه قرار خواهد داد.

سوال اصلی

1-    اثرات روانی (شناختی، عاطفی، رفتاری و اجتماعی) دوری از مادر (شاغل و خانه دار ) بر کودکان 5 تا 7 سال در مهدکودک ها چیست؟

سوالات فرعی

2-        اثرات شناختی دوری از مادر ( شاغل و خانه دار )بر کودکان 5 تا 7 سال در مهدکودک ها کدام است؟

3-        اثرات عاطفی دوری از مادر ( شاغل و خانه دار )بر کودکان 5 تا 7 سال در مهدکودک ها کدام است؟

4-        اثرات رفتاری دوری از مادر ( شاغل و خانه دار)بر کودکان 5 تا 7 سال در مهدکودک ها کدام است؟

5-        اثرات اجتماعی دوری از مادر ( شاغل و خانه دار ) بر کودکان 5 تا 7 سال در مهدکودک ها کدام است؟

فرضیات تحقیق

1-  بین اثرات شناختی، عاطفی، رفتاری و اجتماعی دوری از مادر در کودکان5 تا 7 سال مادران شاغل و خانه دار تفاوت وجود دارد.

2-    کودکانی که مادران شاغل دارند رشد شناختی بیشتری نسبت به کودکانی که مادران خانه دار دارند نشان می دهند.

3-    کودکانی که مادر  شاغل دارند سازگاری اجتماعی بالاتری نسبت به کودکانی که مادران خانه دار دارند نشان می دهند.

4-    کودکانی که مادر شاغل دارند اختلال دلبستگی بیشتری نسبت به کودکانی که مادران خانه دار دارند، نشان می دهند.

5-    کودکانی که مادر شاغل دارند اختلالات رفتاری بیشتری نسبت به کودکانی که مادران خانه دار دارند، نشان می دهند.

6-  بین اثرات شناختی، عاطفی، رفتاری و اجتماعی دوری از مادر (شاغل و خانه دار) در کودکان 5 تا 7 سال در مناطق شمال و جنوب شهر تفاوت وجود دارد.

7-    تأثیرات مثبت شناختی، عاطفی، رفتاری و اجتماعی مهدکودک در دختران بیش از پسران است.

روش تحقیق:

در اين تحقيق با توجه به موضوع مورد پژوهش كه « بررسي اثرات دوري از مادر ( شاغل و غير شاغل ) در كودكان5 تا 7 سال در مهد كودك » است ، از روش« توصيفي» و سپس« پس رويدادي» و يا علي مقايسه‌اي استفاده شده است .

الف-در بخش توصیفی مجموعا ابعاد شناختی(آزمون ریون)، عاطفی(آزمون رندولف)، اجتماعی(آزمون وایلند) و رفتاری(مشکلات رفتاری)، کل آزمودنیها(117 نفر) مورد توصیف قرار می گیرد.

ب-در بخش مقايسه اي تعداد 42 نفر بعنوان گروه ملاک یا  آزمايشي با 33 نفر (گروه همتاي آنها ) بعنوان گروه كنترل با روش پس رویدادی مورد مقایسه قرار خواهد گرفت. 

در این تحقیق از پرسشنامه های محقق ساز استفاده شد و مشکلات و وضعیت رفتاری کودکان از طریق جمع آوری اطلاعات بدست آمد.

بحث و نتیجه گیری

نتایج توصیفی پژوهش:

 - 6/74 درصد از کودکان مورد آزمایش در مقطع سنی 5الی6سال قرارداشتند.

-4/51 درصد دختر و48 درصد پسر

- اكثريت مادران كودكان تحت مطالعه در سنين 30 تا 35 و 25 تا 30 سال قرار داشتند.

- اكثريت پدران اين گروه از كودكان نيز  در طيف سني 35 تا 40 و 30 تا 35قرار داشتند.

- از نظر تحصيلات اكثريت مادران در مقطع ديپلم و ليسانس واكثريت پدران نيز، در مقطع دبيرستان و ديپلم و سپس ليسانس قرار داشتند.

 - از لحاظ شغل، اكثريت مادران كودكان تحت مطالعه خانه دار بودند. شغل اكثريت پدران نيز در مشاغل آزاد 5/52 درصد و سپس در مشاغل دولتي 8/41 درصد بودند.

توصیف وضعیت روانشناختی کودکان:

- وضعيت شناختي: هوش اکثریت کودکان هر دو گروه سنی در حد متوسط وبالاتر از آن است. مقايسه ميانگين دو گروه (ميانگين گروه آزمايشي بيشتر از کنترل است) بيانگر آن است كه کودکان مهد کودکی از نظر هوشي يا شناختي نسبت به کودکان غیر مهد کودکی در وضعيت بهتري به سر مي‌برد. لازم به ذكر است كه تأثيرات مثبت مهد در رشد شناختي كودك شايد نتيجه فراهم بودن شرايط آموزشي موجود در مهد و يا تلاش مربيان در آموزش و رشد بيشتر جنبه‌هاي شناختي كودك باشد. ضمن آنكه حضور ساير كودكان نيز مي‌تواند اثرات چنين آموزشهايي را در ابعاد مختلف رشد شناختي و اجتماعي بيفزايد.

- وضعيت عاطفي: اكثريت كودكان تحت مطالعه (مادران شاغل و غيرشاغل) 4/57  درصد، در وضعيت دلبستگي ناايمن قرار دارند و داراي اختلال دلبستگي هستند و بقيه در وضعيت ايمن به سر مي‌برند(5/45درصد). مقايسه ميانگين دو گروه آزمایش و کنترل نشان می دهد كودكاني كه در مهد نگهداري مي‌گردند (با ميانگين نمره 75/68) داراي اختلال دلبستگي بيشتري نسبت به كودكاني هستند كه در مهد نگهداري نمي‌شوند.

- وضعيت رفتاري: از میان مشکلات رفتاری، اكثريت كودكان مورد مطالعه داراي اختلال دلبستگي از نوع واكنشي مي‌باشند که مشكلات رفتاري گروه آزمایش یا کودکان مهد کودکی بيشتر از گروه کنترل یا کودکان غیر مهد کودکی مي‌باشد.

- اثرات اجتماعی دوری از مادر: سن اجتماعی بیشتر کودکان سنین 5 تا 6 سال در وضعیت طبیعی و بالاتربوده و سنین 6 تا 7 سال کمتر از نرم بوده است. در خصوص مقايسه رشد اجتماعي دو گروه(آزمایش و کنترل)، نتايج نشان داد، بين كودكان مهدكودكي و غير مهدكودكي تفاوت معنادار ملاحظه شد اما به جهت عکس. بدين معني كه گروه كودكان غیر مهد کودکی از نظر رشد اجتماعي وضعیت بهتری را از گروه مهد کودکی نشان دادند.

به هر حال به نظر مي‌رسد حضور كودك در كنار مادر مي‌تواند از بروز بسياري از مشكلات رفتاري پيشگيري كند. ضمن آنكه بايد تفاوتهاي فردي افراد ، خانواده‌ها ، شرايط متفاوت آنها ، بالاخص مسائل فرهنگي و بومي و مهمتر از همه تفکیک حضور کیفی و کمی مادر چه در مادران شاغل  و چه در مادران غیرشاغل را نيز مدّنظر قرار داد.حضور کیفی مادر کنار فرزند بیشتر معنادار است تا صرفاً حضور کمی مادر کنار فرزند.

نتایج آزمون برخی از فرضیات نشان می دهد:

فرضیه اول: بین اثرات شناختی، عاطفی و اجتماعی دوری از مادر در کودکان5 تا 7 سال مادران شاغل و خانه دار تفاوتی وجود ندارد و فقط در بعد مشکلات رفتاری این تفاوت معنادار است. به عبارت ديگر مشكلات رفتاري در كودكان مهد کودکی مادران شاغل ، بیشتر از کودکان مهد کودکی مادران غيرشاغل بوده است.

فرضیه ششم: بین اثرات عاطفی، رفتاری و اجتماعی دوری از مادر (شاغل و خانه دار) در کودکان 5 تا 7 سال در مناطق مختلف شهر(شمال و جنوب) تفاوت وجود ندارد. وفقط از لحاظ شناختی(هوش)، کودکان مناطق 7و15 که به لحاظ اقتصادی در سطح متوسطی هستند نسبت به مناطق 3، 5و19 دارای هوش بالاتری هستند و منطقه 19 دارای پایین ترین میزان هوش بین مناطق فوق است.

فرضيه هفتم : درخصوص تأثيرات شناختي، اجتماعي و رفتاري مهدكودك در دختران وپسران تفاوتی مشاهده نشده و فقط در مورد مشکلات عاطفی و اختلال دلبستگی البته در جهت عکس فرضیه معنادار بوده بدین معنا كه اختلال دلبستگي در پسران بيشتر از دختران مشاهده شده است.

مابقی فرضیات نیز تأیید نشده است.

پيشنهادات:

 با توجه به نتايج بدست آمده و پژوهشهاي انجام شده موارد زير در دو بخش پژوهش های پیشنهادی و نتایج کاربردی، پيشنهاد مي‌شود:

 بخش اول- به دليل آنكه پژوهشهاي انجام شده در ايران بدون هدفمندي و عمدتاً با الگوگيري از نيازهاي ساير كشورها و يا بعضاً به منظور انجام يك پايان‌نامه دوره كارشناسي ارشد يا دكتري انجام شده است، لذا اين امر موجب عدم هدفمندي، نابساماني و پراكنده كاري تحقيقات در اين زمينه شده است لذا پيشنهاد مي‌گردد:

1- پژوهشي با عنوان تحليل محتوي پژوهشهاي انجام شده در اين حيطه، صورت گيرد. سپس با مشخص شدن كارهاي انجام شده، خلاءهاي موجود و نيازهاي كشور، عناوين مورد نياز جامعه اسلامي با هدف مشخص تعيين، و پس از آن بر روي اينگونه موضوعات سرمايه‌گذاري پژوهشي صورت گيرد.

2- با انجام تحقيقات زمينه‌ياب و نيازسنج، مشكلات و اولويتهاي پژوهشي تعيين و مشخص شود.

- با توجه به اينكه امروزه در زمينه پژوهشهاي علوم انساني بويژه ابعاد روانشناختي، به جاي محدود كردن عوامل به يك يا دو عامل، همزمان مجموعه عوامل زيادي مورد بررسي قرار مي‌گيرد لذا پيشنهاد مي‌شود در پژوهش بعدي مجموعه عوامل مدنظر قرار گيرد تا ارائه مدل امكان‌پذير گردد.

- بخش دوم: علاوه بر تحقيقات فوق، موارد زير نيز با توجه به نتایج حاصله پيشنهاد مي‌شود:

1-نظارت بيشتر بهزيستي در بالا بردن كيفيت آموزشي، تربيتي و فراهم کردن امكانات و وسايل آموزشی و کمک آموزشی در مهدكودكهاي تحت پوشش.

2- برگزاري دوره‌هاي آموزشي، يا كارگاه‌هاي آموزشي براي ارتقاء علمي مربيان و كادر مهد.

3-سامان دهی بیشتر واحد های آماری مراکز و مهد های تحت پوشش.

4- نظارت دقيق‌تر و مستمر سازمان بهزيستي و آموزش و پرورش بر برنامه‌ها، مربيان، مسئولين، كيفيت و امكانات مهد براي بهينه‌سازي اين مراكز

5- با توجه به نتایج حاصله از تحقیق و اینکه حضور کودکان در مهد در رشد شناختی آنها موثر بوده است لارم است برای مادرانی که از فرزندان خود در منزل مراقبت می کنند کار گاه های آموزشی( در مساجد یا در فرهنگ سرا ها ) با محتوای روان شناسی رشد و ابعاد مختلف آن و نقشی که مادر یا مربی می تواند در رشد همه جانبه کودک داشته باشد برگزار گردد. تا بدین ترتیب حضور کودک در کنار مادر از لحاظ آموزشی غنی تر شود و روابط آنها از مراقبت صرف فیزیکی کودک توسط مادر فرا تر رود.

ضمن آنکه برای والدین تاثیر روابط اجتماعی در رشد شناختی کودک توضیح داده شود وظیفه والدین و بالاخص مادر در برقراری این روابط و فراهم کردن شرایط مناسب برای فرزندان و هم چنین اثرات حضور جمع و محیط فعال برای آنها تاکید و ترغیب گردد.

با توجه به اینکه کودکانی که در مهد نگهداری می شوند اختلال دلبستگی(عدم طي صحيح مراحل دلبستگي موجب بروز اختلال دلبستگي در دوران كودكي و  بزرگسالي خواهد شد.) بیشتری را نسبت به آنها که در کنار مادر زندگی می کنند نشان داده اند، لذا در این رابطه اقدامات زیر نیز پیشنهاد می شود:

1.   برای مادران شاغل که اشتغال برای آنها ضروری است، امکان مرخصی با و یا بدون حقوق یا به صورت کار نیمه وقت در طی5 سال اول زندگی فرزندشان فراهم شود.

2.      تاسیس مهد کودک در نزدیک ترین فاصله با محیط کار مادر، و امکان سر زدن مادر به کودک در طی روز

3.   برگزاری کارگاههای آموزشی،تربیتی و عاطفی و اخلاقی برای کلیه کادر های اداری مهد بالاخص مربیان مهد کودک و توضیح اینکه به جای آنکه صرفاً به نقش آموزشی بپردازند مطلع باشند که نقش عاطفی آنها در روابط با کودک و اینکه نحوه فعالیت آنها بتواند جایگزین نقش مادر در طول مدت حضور کودک در مهد بشود بسیار ضروری است زیرا موجب ارضاء نیاز های عاطفی کودک و پیشگیری از مشکلات جدی وی در آینده خواهد شد.

4.   . از طریق رسانه های جمعی و بالاخص رادیو و تلویزیون به مادرانی که فرزندان آنها در کنارشان حضور دارند شیوه های رشد شناختی و اثرات بازی در رشد شناختی کودک آموزش داده شود و هم چنین نیاز های عاطفی و روش های صحیح تغذیه عاطفی کودک به مادران کودکان غیر مهد کودکی (خانه دار) تاکید شود.  همچنین به دلیل آنکه کیفیت روابط عاطفی از اهمیت ویژه ای برخوردار است به این گروه از مادران کیفیت حضور مادر و نه کمیت آن مورد بحث و بررسی و آموزش قرار گیرد و کیفیت و اثرات آن در 5 سال اول زندگی تبیین شود.

5.   با توجه به اینکه براساس نتایج پژوهش حاضر مشکلات رفتاری کودکان مهد کودکی بیشتر از کودکان غیر مهد کودکی است، لازم است که اولاًمربیان با طی دوره های آموزشی با انواع مشکلات رفتاری کودکان این مقطع آشنا شده تا به جای دامن زدن به این مشکلات ضمن ارتباط با روانشناس و مشاور کمک در رفع و حل آن نمایند.دوماً ، از حضور مشاوران مخصوص کودکان در مهد کودک بصورت مستمر( هفتگی یا روزانه) برای حل مسائل کودکان استفاده شود تا این مشکلات به موقع رفع و منجر به ایجاد مسائلی برای سایر کودکان نشود و به دیگران نیز سرایت نکند.

6.   با توجه به نتایج فرضیه ششم واینکه فقط در مناطق 7و15 رشد شناختی کودکان بیشتر بوده است. بنابراین لازم است به مربیان کل مهد کودک ها برنامه هایی که منجر به رشد شناختی کودکان می گردد آموزش داده شود. مخصوصاً به مربیان منطقه 19 که کودکان آن ها در کمترین سطح رشد شناختی بودند.

7.   به دلیل آنکه بین کودکان در مهد کودک ها در ابعاد مختلف رشد شناختی، اجتماعی، دلبستگی و مشکلات رفتاری تفاوت معنادار نبود، این نتیجه نشان می دهد به دلیل اثرات مشابه مهد در کودکان از هر دو گروه مادران شاغل و یا غیر شاغل لذا باید با توجه و نظارت بیشتر بهزیستی، برنامه های آموزشی و تربیتی و عاطفی و اجتماعی را در محیط مهد کودک ها غنی تر کرد.

8.   اثرات مهد در دختران و پسران غیر از نتایج آزمون دلبستگی نزدیک بوده است بنابراین مادرانی (شاغل و غیر شاغل) که فرزند پسر دارند باید ارتباط عاطفی غنی تر و از نوع ایمن با آنها برقرار کنند و با این تصور که پسرها نیازهای عاطفی کمتری دارند آنها را از محبت خود محروم نکنند.